Hóa học · Bảng tra
Dãy điện hóa kim loại
Thứ tự dãy hoạt động, quy tắc alpha và các trường hợp áp dụng vào bài tập. Phần thứ tự ưu tiên ở cuối trả lời câu hỏi hay gặp nhất: phản ứng nào xảy ra trước khi có nhiều chất cùng lúc.
Dãy hoạt động hóa học của kim loại
| Nội dung | Công thức |
|---|---|
| Dãy hoạt động hóa học | K > Na > Ba > Ca > Mg > Al > Zn > Fe > Ni > Sn > Pb > (H) > Cu > Hg > Ag > Pt > Au |
| Câu vè ghi nhớ | Khi Nào Bạn Cần May Áo Záp Sắt Nhớ Sang Phố Hỏi Cửa Hàng Á Phi Âu |
| Chiều tính khử kim loại | Giảm dần từ trái sang phải (K khử mạnh nhất, Au yếu nhất) |
| Chiều tính oxi hóa ion | Tăng dần từ trái sang phải (Au³⁺ oxi hóa mạnh nhất) |
Càng về bên trái kim loại càng hoạt động mạnh (dễ nhường electron); càng về bên phải ion kim loại càng dễ bị khử.
Quy tắc alpha
Công cụ xác định nhanh phản ứng có xảy ra hay không.
| Nội dung | Công thức |
|---|---|
| Nội dung quy tắc | Chất khử mạnh + chất oxi hóa mạnh → chất khử yếu + chất oxi hóa yếu |
| Cách áp dụng | Vẽ chữ α: kim loại đứng TRƯỚC đẩy được ion kim loại đứng SAU ra khỏi muối |
| Ví dụ đúng chiều | Fe + CuSO₄ → FeSO₄ + Cu (Fe trước Cu nên phản ứng xảy ra) |
| Ví dụ không xảy ra | Cu + FeSO₄ → không phản ứng (Cu đứng sau Fe) |
Khả năng phản ứng theo vị trí
| Tác nhân | Công thức | Điều kiện |
|---|---|---|
| Với nước ở nhiệt độ thường | Chỉ K, Na, Ba, Ca tan trong nước tạo bazơ + H₂ | — |
| Với axit HCl, H₂SO₄ loãng | Kim loại đứng TRƯỚC H mới phản ứng, giải phóng H₂ | Cu, Ag, Au không phản ứng |
| Với HNO₃, H₂SO₄ đặc | Hầu hết kim loại phản ứng (trừ Pt, Au), KHÔNG giải phóng H₂ | Al, Fe, Cr bị thụ động trong axit đặc nguội |
| Với dung dịch muối | Kim loại trước đẩy ion kim loại sau ra khỏi muối | Trừ K, Na, Ba, Ca vì phản ứng với nước trước |
Ngoại lệ quan trọng: K, Na, Ba, Ca phản ứng với NƯỚC trước nên không đẩy được kim loại ra khỏi dung dịch muối.
Thứ tự ưu tiên khi có nhiều chất
Dạng bài hay gặp nhất trong đề thi — xác định đúng thứ tự là giải được.
| Trường hợp | Công thức |
|---|---|
| Nhiều kim loại + một muối | Kim loại MẠNH nhất phản ứng trước |
| Một kim loại + nhiều muối | Ion kim loại YẾU nhất (đứng sau nhất) bị đẩy ra trước |
| Kim loại + axit và muối | Phản ứng với axit trước, hết axit mới tới muối |
| Điện phân dung dịch (catot) | Ion kim loại yếu nhất bị khử trước; ion K⁺, Na⁺, Ca²⁺, Al³⁺ không bị khử, nước bị khử thay |
Câu hỏi thường gặp
- Quy tắc alpha là gì và dùng thế nào?
- Quy tắc alpha giúp xác định chiều phản ứng oxi hóa khử: chất khử mạnh tác dụng chất oxi hóa mạnh tạo ra chất khử yếu và chất oxi hóa yếu. Trên dãy điện hóa, bạn vẽ chữ α nối chéo giữa hai cặp — chiều nào vẽ được chữ α thì phản ứng xảy ra theo chiều đó.
- Vì sao Na không đẩy được Cu ra khỏi dung dịch CuSO₄?
- Vì natri phản ứng với nước trước, tạo NaOH và khí H₂. Sau đó NaOH mới tác dụng với CuSO₄ tạo kết tủa Cu(OH)₂ xanh lam, chứ không cho ra đồng kim loại. Đây là ngoại lệ quan trọng: quy tắc 'kim loại trước đẩy kim loại sau' chỉ áp dụng cho kim loại không tan trong nước.
- Thụ động hóa là gì?
- Là hiện tượng Al, Fe, Cr không phản ứng với HNO₃ đặc nguội và H₂SO₄ đặc nguội, do bề mặt kim loại tạo lớp oxit bền che phủ. Nhờ tính chất này người ta dùng bồn nhôm hoặc sắt để chuyên chở axit đặc nguội. Khi đun nóng thì lớp oxit bị phá, phản ứng lại xảy ra.
- Vì sao kim loại sau H không tác dụng với HCl?
- Vì tính khử của chúng yếu hơn hiđro, không đủ để khử ion H⁺ thành khí H₂. Tuy nhiên chúng vẫn phản ứng được với HNO₃ hoặc H₂SO₄ đặc, vì lúc này chất oxi hóa là gốc axit NO₃⁻ hay SO₄²⁻ chứ không phải ion H⁺ — và sản phẩm khí là NO, NO₂ hay SO₂ chứ không phải H₂.
- Khi cho Fe vào dung dịch chứa cả AgNO₃ và Cu(NO₃)₂ thì phản ứng nào trước?
- Fe đẩy Ag trước, vì Ag đứng sau Cu trong dãy điện hóa nên ion Ag⁺ có tính oxi hóa mạnh hơn Cu²⁺. Chỉ khi AgNO₃ hết mà Fe vẫn còn thì mới tới lượt Cu²⁺ bị khử. Nguyên tắc chung: ion kim loại yếu nhất bị đẩy ra trước.
Hiđro đặt trong ngoặc vì không phải kim loại — nó là mốc phân chia kim loại phản ứng được với axit loãng hay không. Nội dung rà soát ngày 19/07/2026.